Fundacja Polskich Niewidomych i Słabowidzących Trakt

Mamo, co to jest? - Tadeusz Majewski

Pytanie stawiane przez dziecko: co to jest ? świadczy nie tylko o tym, że ono czegoś nie wie, lecz również że ono chce wiedzieć, a więc o jego ciekawości i zainteresowaniu. Pytanie postawione w tytule tego artykułu jest pytaniem o aktywność poznawczą Twojego niewidomego dziecka, a tym samym o jego prawidłowy rozwój intelektualny. W szczególności chodzi o tę aktywność w okresie rozwojowym dziecka, który w psychologii nazywa się wiekiem pytań. Przypada on na 4-5 rok życia dziecka i charakteryzuje się dużą jego ciekawością i zainteresowaniem otaczającą rzeczywistością (przedmiotami, zjawiskami, ludźmi). Poprzez poznawanie różnych przedmiotów, zjawisk i ludzi, dziecko gromadzi wiedzę o rzeczywistości, która jest jemu potrzebna do właściwego zachowania się, więc przystosowania do środowiska, w którym żyje oraz do wykonywania codziennych zadań i obowiązków.
W artykule tym ograniczę się do zagadnienia poznawania przedmiotów przez dzieci niewidome. Wprawdzie dzieci już wcześniej poznają różne przedmioty, to jednak dokładniejsze ich poznawanie przypada na okres przedszkolny, czego dowodem są liczne pytania stawiane przez nie otoczeniu.
W procesie poznawania przedmiotów wyróżnia się następujące aspekty:
  • spostrzeganie przedmiotu jako określonej figury o określonych fizycznych cechach (kształt, wielkość, części składowe, zapach, ewentualnie wydawany dźwięk);
  • poznanie nazwy danego przedmiotu, zaliczenie go do określonej kategorii (klasy) przedmiotów;
  • poznanie znaczenia przedmiotu dla człowieka, czyli poznanie jego funkcji wartości użytkowej.
Dokładne poznanie przedmiotu oznacza poznanie wszystkich trzech aspektów. Całkowite lub częściowe pominięcie chociaż by jednego z nich może spowodować, że obraz tego przedmiotu w umyśle dziecka będzie niepełny, fragmentaryczny i niewyraźny, co może mieć następnie negatywny wpływ na prawidłowe wykorzystanie zgromadzonej wiedzy o rzeczywistości w funkcjonowaniu w sytuacjach codziennych i w wykonywaniu różnych zadań życiowych.
Poznanie przedmiotu rozpoczyna się od poznania go jako określone figury mającej określoną wielkość, kształty i strukturę (części składowe). Dzieci niewidome poznają przedmioty jako określone figury głównie przy pomocy zmysłu dotyku zlokalizowane w rękach (dłoń i palce). Ręce, a zwłaszcza palce, pozwalają bowiem łatwo dostosować się do kształtów przedmiotów. Nie następuje to jednak automatycznie i spontanicznie, jak w przypadku spostrzegania wzrokowego u dzieci widzących. Dzieci niewidome muszą nauczyć się dotykowego spostrzegania przedmiotów, a więc sposobu ich dotykania i przesuwania palcami, obejmowania jedną i obiema rączkami, aby mogły uzyskać jak najwięcej informacji o cechach przestrzennych przedmiotu. Jest to więc kształtowanie pewnej umiejętności manualnej, którą dziecko niewidome nabywa w drodze uczenia się i doskonalenia w drodze odpowiednich ćwiczeń. Dotykowe poznawanie przedmiotów jest umiejętnością bardzo złożoną, wymagającą bardzo precyzyjnych ruchów. z tego powodu okres kształtowania się tej umiejętności trwa dość długo i osiąga swój względnie dobry poziom mniej więcej w szóstym roku życia. W każdym razie pod koniec wieku przedszkolnego, zanim dziecko zacznie chodzić do szkoły, powinno już umieć względnie dobrze dotykowo badać przedmioty i poznawać podobieństwa i różnice między nimi. Mogą istnieć w tym względzie duże różnice indywidualne i doskonalenie umiejętności dotykowego poznawania przedmiotów może trwać jeszcze w wieku szkolnym.
Poznanie przedmiotu nie ogranicza się tylko do poznania jego wyglądu zewnętrznego (cech fizycznych). Przedmioty obok określonej figury mają także określoną nazwę i spełniają określone funkcje - służą do czegoś. Nadając przedmiotowi określoną nazwę, dziecko zalicza go do określonej kategorii (klasy) przedmiotów. Nazywając daną figurę lalka, kubek, kot zaliczą ją do grupy przedmiotów posiadających te same cechy (kształty i strukturę). W ten sposób porównując różne przedmioty uczy się uogólniać czyli spostrzegać ich cechy wspólne, a także abstrahować (odłączać) cechy jednostkowe nie występujące we wszystkich przedmiotach należących do danej kategorii. W ten sposób tworzą się pierwsze konkretne pojęcia dziecka.
Od drugiego roku życia dziecko uczy się odróżniać spostrzegane figury i je nazywać. Ten etap spostrzegania przedmiotów uzależniony jest w znacznym stopniu od rozwoju mowy dziecka. W zasadzie w pierwszych miesiącach drugiego roku życia dzieci zaczynają wymawiać pierwsze słowa, poczynając zwykle od słów mama, tata. Z czasem pojawiają się następne słowa. Są to nazwy różnych przedmiotów, z którymi dziecko się spotyka. Dziecko uczy się tych nazw od swego otoczenia. Ten etap może być u dzieci niewidomych opóźniony, z uwagi na pewne opóźnienia rozwoju mowy. Elżbieta Morgan, amerykańska specjalistka od wczesnej rewalidacji, zwraca uwagę na konieczność łączenia spostrzegania figuralnego z poznaniem jego nazwy. Polegać to powinno na częstym słownym opisie przedmiotu oglądanego przez dziecko. Ma to ułatwić jemu dokładne poznanie poszczególnych jego części, ich kształtów i wielkości. Chodzi bowiem o to, aby dziecko ucząc się poszczególnych nazw odnosiło je do konkretnych spostrzeżeń. Inna amerykańska specjalistka Gumela Prejsler dodaje natomiast, że rodzice i opiekunowie powinni w tym celu często zadawać niewidomemu dziecku proste pytania odnoszące się do oglądanego przez nie przedmiotu i oczekiwać od niego prostych odpowiedzi.
Dalej Morgan zwraca uwagę na fakt, że dzieci niewidome uczą się często różnych słów czy później całych zdań bez dokładnego poznania przedmiotu, a więc bez poznania wszystkich trzech aspektów. W związku z tym używają one w sposób prawidłowy różnych słów ( określeń) , nie posiadając dostatecznej podstawy w doświadczeniu zmysłowym. Ścisłe łączenie tych dwóch aspektów poznania przedmiotów ma za zadanie zapobieżenie tzw. werbalizmu u dzieci niewidomych.
Poznanie przedmiotu nie kończy się tylko na poznaniu jego wyglądu i nazwy. Obejmuje ono także poznanie jego funkcji, a więc do czego służy (kubek, mydło) i jakie ma znaczenie dla człowieka lub jakie stanowi dla niego zagrożenie (nóż, nożyczki). Z funkcją przedmiotów dziecko początkowo zaczyna zapoznawać się w sposób bierny w trakcie różnych czynności życia codziennego, kiedy dziecko jest ubierane (zakładanie koszulki, bucików), karmione ( picie z kubka, jedzenie łyżeczką). Wspomniana Prejsler pisze, że około trzeciego roku życia dziecko zaczyna samo używać swoich zabawek i różnych przedmiotów codziennego użytku. Szczególnie jednak poznawanie funkcjonalnego aspektu przedmiotu następuje w późniejszych okresach rozwojowych (w okresie przedszkolnym i szkolnym), kiedy dziecko uczy się samodzielnie wykonywać różne czynności samoobsługowe i gospodarcze używając różnych przedmiotów.
Jak już zaznaczono - rozwój poznawania przedmiotów w szczególny sposób zaznacza się w wieku pytań, kiedy dzieci często zadają pytania: co to jest?, po co to jest?, dlaczego tak jest?. Są to pytania nie tylko o nazwę przedmiotu lecz także o jego funkcję i znaczenie. Wprawdzie już dzieci dwuletnie potrafią zadawać pytania otoczeniu, to jednak ich nasilenie przypada na 4 i 5 rok życia. Jest to związane z potrzebą informacji i zaspokojenia ciekawości poznawczej dziecka. To zjawisko powinno pojawić się także u dziecka niewidomego przy prawidłowym jego rozwoju. Tę naturalną potrzebę dziecka trzeba wykorzystać dla poznawania przez nie nowych przedmiotów, a także do udoskonalania zachowanych już w pamięci obrazów przedmiotów uprzednio poznanych. Należy to czynić nie tylko przez udzielenie jemu prostych odpowiedzi na pytania: co to jest ? lub po co to jest ?, lecz także przez udzielenie jemu szerszych informacji o strukturze i funkcjach (możliwości wykorzystania) przedmiotu.
Pytania dziecka mogą dotyczyć także przedmiotów uprzednio poznanych. Pytania te mogą się pojawiać w związku z tym, że dziecko może znać dany przedmiot jako figurę i nazwę, lecz nie znać jego funkcji i znaczenia dla dziecka. w związku z tym niektóre pytania mogą brzmieć: po co to jest ? albo dlaczego tak jest ?Odpowiedzi na tego rodzaju pytania poszerzają znacznie wiedzę dziecka o przedmiocie, do czego on służy, jakie powoduje skutki, gdy się go używa itp.
Takie kompleksowe poznanie przedmiotów obejmujące wszystkie aspekty jest szczególnie ważne dla dziecka niewidomego w pierwszych latach jego rozwoju umysłowego, kiedy tworzy ono i gromadzi konkretną wiedzę, a która będzie jemu potrzebna w późniejszych latach do tworzenia wiedzy w oparciu o inne źródła niż poznanie zmysłowe (wykorzystaniu funkcji poznawczej języka - mowy). Nie zadawanie lub zadawanie niewielu pytań przez dziecko niewidome w wieku 5-6 lat może świadczyć o tym, że nie wykazuje ono większego zainteresowania otaczającą rzeczywistością i nie rozwija się ono prawidłowo pod względem intelektualnym. Może to być spowodowane niedostatecznym opanowaniem umiejętności dotykowego poznawania przedmiotów, brakiem umiejętności ich różnicowania w oparciu o ich kształty wielkość strukturę. Powinno to być wskazaniem dla rodziców i opiekunów większego zainteresowania się rozwojem intelektualnym dziecka. Takie dziecko z brakiem aktywności poznawczej będzie wymagać ustalenia odpowiedniej diagnozy i programu rewalidacyjnego, którego zadaniem byłoby odpowiednie pobudzenie dziecka do aktywnego poznawania otaczającej rzeczywistości i gromadzenia wiedzy o niej.




Notice: ob_end_flush() [ref.outcontrol]: failed to delete and flush buffer. No buffer to delete or flush in /home/doktorek/public_html/tyfloserwus/themes/templates/footer.php on line 58